شيخ کلینی

کلینی

«ابوجعفر محمدبن یعقوب کلینی رازی » در قریه «کلین » در جنوب شهر ری و 5 کیلومتری قریه حسن آباد در سر راه تهران به قم، به دنیا آمد . خاندان وی در آن ده از محدثان و فقهای بزرگ شیعه بودند . «کلینی » از کودکی در این روستا، مراحل نخست تحصیل علوم اسلامی را گذراند . سپس برای ادامه تحصیل به شهر ری رفت و مدتی را در آنجا گذراند و از محضر اساتید بزرگ آن زمان استفاده کرد و در همانجا به مقامات والای علمی نائل گردیده و به عنوان چهره ای برجسته و مشهور مطرح و مرجع و ملجا طالبان علم و فضیلت گردید .

کلینی و رحله حدیثی

در بین علمای بزرگ اسلام خاصه محدثان، برخی عنوان «رحله حدیثی » دارند . بدین معنی که برای اخذ و جمع احادیث و درک خدمت اساتید فن، مسافرتهای زیادی می کرده اند .

مرحوم کلینی از جمله علمائی است که دارای چنین عنوان علمی است، وی مسافرتهائی در این جهت داشته و از جمله از ری به بغداد مسافرت کرده و در آنجا هم به تدریس و فتوا اشتغال داشت و بیست سال آخر عمر خود را در بغداد گذراند .

ویژگی خاص

یکی از ویژگیهای خاص زندگی مرحوم کلینی، آن است که در زمان سفراء امام زمان ( علیه السلام) می زیسته، یعنی نواب خاص آن حضرت را درک کرده . مرحوم شیخ عباس قمی از سیدبن طاووس نقل نموده که فرموده: شیخ کلینی حیاتش در زمان وکلاء و نائبان خاص مهدی موعود علیه السلام: عثمان بن سعید عمری و فرزندش ابی جعفرمحمد و ابی القاسم حسین بن روح و علی بن محمد سمری رضوان الله علیهم بود . (1) و این خود از مهمترین و با ارزشترین ویژگی است که در بین علماء بنام اسلام تنها مرحوم کلینی از آن برخوردار است و بهترین موقعیت و امکانی بود که وی توانست احادیث و اخبار را از منبع اولیه اش اخذ نماید، و در برخورد با هر مشکلی بوسیله نواب خاص از آن حضرت پرسیده و در مقام حلش برآید .

کلینی و لقب ثقة الاسلام

آنچه از تاریخ علمای بزرگ اسلام برمی آید آن است که بعضی از آنان دارای القابی می باشند که هر یک از آن القاب نمودار بعد و جهتی از ابعاد گوناگوو شخصیت آنان محسوب و ما را با جهاتی از خصائص آنها آشنا می سازد . مثلا اول کسی که عنوان «ثقة الاسلام » به او داده شده مرحوم «کلینی » است که البته عنوان «ثقه » در علم رجال به راوی می گویند که ثقه است، بدین جهت به مرحوم کلینی، ثقه، گفته شده که راوی است و کتابش مورد اعتماد اسلام و مسلمین می باشد .

برخی از علماء بزرگی که لقب «ثقة الاسلام » را به کلینی داده اند عبارتند از:

مرحوم «شیخ طوسی » ، «مرحوم مجلسی » در «مرآت العقول » ، «قاضی نورالله شوشتری » در «مجالس المؤمنین » و .

این لقب بصورت عنوانی خاص برای وی ثبت و معروف شد، که نمایانگر عظمت و شخصیت علمی و مراتب ایمان و تقوی آن بزرگوار است .

کلینی از نظر علماء بزرگ اسلام

از آن جائی که «مرحوم کلینی » زندگی پر برکت خود را در دوره غیبت صغری امام زمان ( علیه السلام) می گذراند، علمای بزرگ اسلام که در دوره های بعدی قرار دارند، همگی به عظمت شخصیت آن عالم بزرگوار اعتراف داشته و از کتابهای پر ارج او خصوصا «کافی » بهره برده اند . ما در این قسمت، سخنان کوتاهی را از برخی علماء مشهور اسلامی در بیان عظمت «مرحوم کلینی » نقل می کنیم:

1 - شیخ طوسی در فهرست و رجال خود می گوید: محمدبن یعقوب، ثقه است و جلیل القدر و عالم و عارف به اخبار .

2 - نجاشی: او بزرگ و پیشوای شیعه در زمان خود بوده و حدیث را از همه بیشتر شبط کرده و بیشتر از همه مورد اطمینان است .

3 - ابن طاووس: کلینی شخصیت بزرگی است که همگی بر توفیق و امانت او اتفاق نظر دارند ... .

4 - ذهبی و ابن حجر عسقلانی: محمدبن یعقوب کلینی از رؤسای دانشمندان شیعه در ایام مقتدر خلیفه عباسی بوده .

5 - شیخ حسین ابن عبدالصمد الحارث همدانی: محمدبن یعقوب بزرگ عصرش در زمان حیات خویش و از چهره های درخشان علمی و مورد اطمینان ترین و آشناترین افراد به حدیث بوده .

6 - مولی خلیل قزوینی: علماء شیعه و سنی همگی به فضل و برتری او اعتراف دارند .

7 - علامه محمد باقر مجلسی: حق آن است که در میان علمای شیعه مانند «کلینی » نیامده است و هر که در اخبار و ترتیب کتاب او دقت کند، در می یابد که او از جانب خداوند تبارک و تعالی مؤید بوده است .

آری شخصیت مرحوم کلینی آن چنان از عظمت و احترام و درخشندگی کم نظیری برخوردار است که همه بزرگان علمی بعد از او تاکنون در طول بیش از هزار سال در برابر او اظهار ارادت نموده، و او را مورد تعریف و ستایش قرار داده اند .

تالیفات کلینی

1 - کافی:

مرحوم کلینی «کافی » را در طی بیست سال آخر عمرش تالیف نموده و انگیزه آن را به طور اشاره چنین برمی شمرد که، یکی از شیعیان به او نامه ای نوشته و یا پیغامی داده است که مردم زمان ما، علم و دانش را رها کرده و در جهل و نادانی غوطه ور شده اند، نام خود را مسلمان گذاشته و از مقررات واقعی اسلام خبری ندارند: تنها از روی عادت و تقلید از نیاکان خود اعمالی را به نام دین انجام می دهند می گویند ما در هر مطلبی به عقل خود رجوع می کنیم، آیا چنین طریقی صحیح است؟

آن گاه مرحوم کلینی با استناد به آیات قرآن و احادیث ثابت می کند که خداوند با دادن عقل و هوش به انسان و بعثت پیامبران و فرستادن کتاب و وسیله راهنمایی و هدایت، تنها راه سعادت انسان را در گرو اطاعت درست از قوانین الهی می داند . و در پایان می گوید:

«خدا را شکر می کنم که وساثل تالیف و تدوین چنان کتابی را که تقاضا کردی آماده کردم و امیدوارم چنانکه خواستی باشد، زیرا نصیحت و خیر خواهی برادران دینی بر ما لازم است و ما امیدواریم با کسانی که از این زمان تا روز قیامت از این کتاب استفاده می کنند، در اجر و ثواب شریک باشیم .»

کتاب کافی در سه بخش اصول، فروع، و روضه قرار دارد .

2 - تفسیر الرؤیا (تعبیر خواب)

3 - کتاب الرجال

4 - کتاب الرد علی القرامطه (طایفه ای از خوارج)

5 - کتاب الرساثل (رساثل اثمه علیهم السلام)

6 - کتاب ما قیل من الشعر فی اهل البیت (اشعاری که درباره آل محمد (ص) گفته اند)

«کافی » از نظر علما:

1 - محدث نیشابوری پس از آنکه اشاره به شخصیت مرحوم کلینی می کند می گوید: کتاب او بی نیاز از تعریف است چون او در محضر نواب خاص امام (ع) زندگی می کرده و دسترسی یافتن احادیث از منبع موثق خود داشت، حکایت شده که مرحوم کلینی، کافی را به حضور امام (ع) عرشه داشت و حضرت فرمود: «کان شیعتنا» (2)

2 - شیخ مفید: کافی از با ارزشترین و مفیدترین کتابهای شیعه است .

3 - شهید محمد بن مکی: کتاب کافی در حدیث کتابی است که امامیه مانند آنرا ننوشته است .

4 - فیض کاشانی: کافی شریفترین و موثقترین و کاملترین و جامعترین کتاب از کتب اربعه است .

5 - شهید ثانی: کتاب کافی، آبشخور صافی است به جان خودم سوگند هیچ نویسنده ای مانندش را به رشته تالیف در نیاورده است و قدر و منزلت کلینی و جلالت او از این کتاب روشن می گردد .

6 - علامه مجلسی: این کتاب اصول معارف اسلامی را در خود ضبط و جمغ نموده و از نیکوترین و با عظمت ترین تالیفات شیعه محسوب می شود .

وفات کلینی:

برخی مورخین گفته اند: آن بزرگوار در ماه شعبان سال 329 هجری وفات یافت، سالی که ابوالحسن علی بن محمد سمری، آخرین سفیر از سفراء چهارگانه امام ( علیه السلام) نیز وفات یافت .

ظاهرا ایشان تمام غیبت صغری و بلکه بعضی از ایام حیات امام حسن عسگری (ع) را نیز درک نمود .

آن بزرگوار در بغداد وفات یافت و در مقبره خود در باب الکوفی بغداد بخاک سپرده شد و اکنون قبر وی در جانب شرقی دجله نزد باب جسر عقیق (صبر مامون) است .

شیعیان قرنها است این محل را بنام مقبره کلینی زیارت می کنند و اهل سنت بر احترام آن مقبره و تعظیم کلینی اتفاق دارند .

روح پر فتوحش در جوار معصومین متنعم باد .

پی نوشت:

1) سفینة البحار/ج 2/ص 494 .

2) روضات الجنات/ج 6/ص 116 .